Sürdürülebilirlik Açısından Etik Ticaret Platformları ve Kurumsal Sosyal Sorumluluk Denetimleri (Amfori BSCI, Sedex, SA800)
“Sürdürülebilirlik açısından Kurumsal Sosyal Sorumluluk Yönetim Sistemleri ve Analizi” alanında; “Sosyal Uygunluk Yönetim Sorumlusu (Social Compliance Responsibility)” ve “Kurumsal Sosyal Sorumluluk ve Kalite Teknik Sistem Denetçisi (Corporate Social Compliance and Technical Auditor) ” olarak ikinci taraf veya üçüncü taraf firmalarda görev almaktayım. Aynı zamanda Ekonometri ABD’ da makine öğrenme modelleri ve istatistiksel analiz aracılığı ile Kurumsal Sosyal Sorumluluk Denetimlerini inceleyerek Doktor unvanını aldım. Özel sektör için de yol gösterici olması amacı ile tezimi kitap olarak yayınladım.
Sosyal Uygunluk başka bir ifade ile Kurumsal Sosyal Sorumluluk (KSS); geçmişte firmaların imaj ve marka değerlerini arttırmak için topluma ve çevreye karşı sorumluluklarına ilişkin farkındalıklarını beyan ettikleri “Sosyal Sorumluluk” projelerinden ( yardım, hayırseverlik) ortaya çıkan ve zamanla mikro düzeyde “Kurumsal Sosyal Sorumluluk Yönetim Sistemine ” makro düzeyde “Sürdürülebilirlik” sistemine evrilen bir kavramdır.
Howard R. Bowen’ın (1953) kitabı “Social Responsibilities of the Businessman/ İş adamlarının Sosyal Sorumlukları”’ın yayımlanması ile iş adamlarının sosyal sorumluluklarının ilk tanımını yapıldığı varsayılmıştır: İş adamlarının, toplum amaç ve değerleri ile uyumlu sosyal ve yasal politikaları takip etmek, toplum amaç ve değerlerine uygun karar süreçlerini yürütmek şeklinde yükümlülükleri olduğunu ifade etmiştir (Bowen,1953).
Carrol ilk olarak 1979 yılında kurumsal sosyal sorumluluğu ; “belirli bir zamanda kuruluşların sahip olduğu yasal, etik, ekonomik ve diğer isteğe bağlı faaliyetlerinin sonucu toplumun beklentilerini kapsayan yükümlülüklerdir ( Carrol, 1979).” Şeklinde tanımlamıştır. 1990 dan günümüze bu üç boyutlu faaliyetlerin yerine getirilmesi ve 3. taraflar için değerlendirilmesi amacı ile Etik Ticaret Platformları kurulmuş ve SA 8000, Amfori BSCI, Sedex gibi standartlar ortaya çıkmıştır.
Bu süre içerisinde iş dünyasında yasal gerekliliklerin yerine getirilememesinden kaynaklı yaşanan iş gücü kayıpları ile ILO (uluslar arası Çalışma örgütü), BM milletler çalışma ilkeleri yayınlanmış ve sivil toplum kuruluşları tarafından yayınlanan KSS standartlarında yer alan sosyal maddeler bu ilkeleri temel alarak oluşmuştur. Özellikle Avrupalı Markalar tarafından tedarikçi seçiminde literatürde dile getirilmeyen uygulamada zorunluluk olan bu sistemler açısından yapılan denetimlerden geçmek bir zorunluluk halini almıştır.
Bu KSS standartlarının ve denetimlerinin en önemlileri Amfori BSCI ve Sedex olup her birinin ayrı birer platformu vardır. Ülkemizde ihracat yapan bir çok firmanın yurt dışı müşterisi tarafından ihracat şartları arasında yer almakla beraber, bu sisteme dahil olan ihracatçı firmaların da çalıştığı tüm tedarikçilerin ya bu ilkelere uygun hareket etmesi ya da kendilerinin da bu sisteme dahil olması gerekmektedir.
Aşağıda yer alan tabloda en yaygın uluslararası sosyal sorumluluk standartları özetlenmiştir:
Tablo 1: Uluslarası KSS standartları
Kaynak: (Yalçınkaya, AE. “Sürdürülebilirlik Açısından Etik Ticaret Platformları ve Kurumsal Sosyal Sorumluluk Denetimleri”, 2023, Nobel Yayınevi)
Her ne kadar yaygın olarak Tekstil sektöründe uygulamalara daha sık rastlansa dahi lastik, plastik, metal, otomotiv, mobilya vb bir çok üretim sektöründen, hizmet sektörüne kadar ciddi bir çalışma gerektiren, her an güncellenen bu sistemler, çoğu zaman ayrı bir birim kurarak istihdam edilen bir uzman aracılığı ile yürütülmelidir. Böylece daha etkin ve verimli sonuçlar vermektedir. Eğer var ise firmalarda bulunan kalite ekipleri ve/veya insan kaynakları birimleri bu işi üstlense bile en azından zorunlu eğitimlere katılmaları ( Amfori BSCI Platformu ve FTA Akademinin gerçekleştirdiği- Platforma üretici olarak kayıt olduğunuzda otomatik olarak tanımlanacak ve yönlendirecektir) gerekmekle beraber ilk belgelendirmede denetim tecrübesi olan ve sürekli güncellemeleri takip eden bir uzmanla çalışmaları belgelendirme sürecinin hızlanmasını sağlayacaktır. Bunlara ek olarak hem yönetim sistemi hem ürün belgelendirme sürecini kapsayan GOTS ( Global Organic Textile Certificate) , GRS ( Global Recycle Certificate) gibi sistemlerde mevcuttur.
Amfori BSCI NEDİR? BSCI (Business Social Compliance Initiative /İş Sosyal Uygunluk Girişimi )
İş Sosyal Uygunluk Girişimi – Amfori BSCI; 2003 yılında Dış Ticaret Birliği (FTA) tarafından global tedarikçi zincirinde firmaların çalışma şartlarını iyileştirmek ve artan şeffaf iş talebini karşılamak için kurulmuştur. BSCI Tedarik Kuralları Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) , Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Üniversal Deklarasyonu, Çocuk Hakları ve kadınlara karşı her çeşit ayrımcılığın engellenmesi konusunda Birleşmiş Milletler Konvansiyonu, UN Küresel İlkeler ve Çok uluslu Şirketler için OECD Kılavuzu gibi insan haklarını koruyan en önemli uluslararası iş standartlarına dayanmaktadır.
Tedarikçi kuralları, her türlü ürün ile birlikte her boyuttaki firmalar için uygulanabilir. BSCI sosyal sorumluluğun yanı sıra iş ve sosyal uyumluluk kurallarını gerektirdiğinden markaların satın alma karalarında doğrudan etkili olmaktadır.
Amfori BSCI, Brüksel merkezli Dış Ticaret Birliği (FTA) tarafından başlatılmış, Avrupa etik kaynak kullanımı sosyal izleme sistemidir. BSCI, ILO’nun (Uluslararası İşçi Organizasyonu) işçi standartlarını temel alır ve tedarikçilerin sosyal performanslarının sürekli olarak iyileşmesini teşvik eder. Hedefi, SA 8000 veya eşleniği gibi standartlarca belgelendirilmiş olmak, böylece sürdürülebilir çalışma koşullarını dünya genelinde desteklemektir.
Amfori BSCI davranış kuralları şu alanları kapsar:
- Sosyal Yönetim Sistemi (Yasal Uygunluk ve Kayıtları) ve Kademeli Etki (tedarik zinciri)
- Çalışanların katılımı ve korunması
- Örgütlenme Özgürlüğü ve Toplu Sözleşme Hakları
- Ayrımcılığın Önlenmesi
- Adil Ücretlendirme
- Uygun Çalışma Saatleri ve Koşulları
- İş Güvenliği ve İşçi Sağlığı Sistemi
- Çocuk İşçiliğin Önlenmesi
- Genç Çalışanlar için Özel Koruma Prosedürleri
- Güvencesiz Çalışmanın Önlenmesi
- Zorla Çalıştırmanın Önlenmesi
- Çevrenin Korunması
- Etik İş Davranışı
Amfori BSCI sistemine dahil olmak ancak müşteri marka tarafından talep edildiğinde mümkün olabilmektedir.
Denetim süreci tamamlandıktan sonra platformda aktif üye olarak yer alınmaktadır.
Denetimler arasında puanlaması olan tek standarttır. Sıfır tolerans konuları yer almaktadır. Bir belge verilmemekte sadece platform üzerinden rapor yayınlanmaktadır (https://platform.amfori.org/ui/sustainability/my-business-partner-sustainability-profile/own-sites )
Sistem kurarken gerekli temel bilgi ve belgeler :
- Tüm resmi dokümanlar ( çalışma ruhsatı, itfaiye raporu, yapı ruhsatı, yapı kullanım izni, kapasite raporu, vergi levhası, çevre görüş ve izin belgeleri, atık beyanları vb)
- Personel listesi ve/veya Personel Bilgi Bankası,
- Aylık SGK bildirgeleri
- İSG Uzmanı ve İş yeri hekimi
- Yıllık izin kayıtları (100 kişinin üzerindeki firmalarda Yıllık İzin Cetveli ve Kurul Defteri ile Yıllık izin formları. Yıllık İzin formlarının PDKS -Personel Devam Kontrol Sistemi- ile tutarlılığı)
- Maaş bordroları ve ücret pusulaları
- Çalışan giriş çıkış zaman kayıtları (PDKS kayıtları- Ulusal ve Resmi Tatillerde çalışılmamış olması, çalışılacak ise karakoldan gerekli izinin alındığı ve çalışanlarında gönüllülük gösterdiğine dair yazılı beyanları)
- Personel özlük dosyaları : İstenen evrak listesi 6331 sayılı kanunda yer alan tehlike sınıflarına göre değişmektedir), iş sözleşmesi/ toplu iş sözleşmesi ( Amfori BSCI ilkelerine uygun olarak hazırlanmış olması önem arz etmektedir). İşçi lehine olması şartı aranır- Bizim ülkemizin kanunlarına göre hatta bir avukat eşliğinde hazırlanmış olması kesinlikle uygun olduğu anlamına gelemeyebilir. Amfori BSCI ile mevcut ülkenin kanunu arasında kıyaslama yapıldığında hangisi daha fazla işçi lehineyse o ilke geçerli olacaktır).
- İletişim Kanalları Projelerinin oluşturulması: Sendika ve/veya dilek ve şikayet kutusu kullanım talimatı, sosyal uygunluk temsilcisi ile çalışan temsilcisinin ortak olarak her ay düzenli kutuları açarak gerekli önlemi alıp almadığını gösteren dilek ve şikayet kutusu kayıtları ve ilgili aksiyonlar. Açık Kapı politikası ve uygulamaları. İşçi dinleme toplantıları.
- Fenni muayene uygunluk raporları, topraklama uygunluk, gürültü, toz ölçümü, emisyon, emisyon ,deşarj belgesi atık su bağlantısı, forklift ehliyeti ,kazancı belgesi, içme suyu analizi, kimyasalların listesi ilk yardımcı ve sertifikası, yangın eğitim kayıtları, yangın ekipman listesi, Acil Durum Eylem Planı Tatbikatı ,Risk Analizi vb.
- Firmanın sosyal uygunluğu da kapsayan misyon vizyon ve politikaları.
- Firmanın yıllık olarak “SMART” biçimde belirlenmiş termin içeren hedefleri
- Sistemin Korunmasına ilişkin kayıt ve toplantılar
- İlgili eğitim tutanakları (İnsan Kaynakları ve /veya Personel Yönetmeliği, duyurulması ve eğitimin verilmesi, Temel Amfori BSCI eğitimi – üst yönetim ve çalışanlar için ayrı).
- Amfori BSCI Platformuna üyelik ve Adil ücretlendirme anketinin girilmesi
- Toplantı ve eğitim tutanak ve kayıtları, firmanın var ise raporlama sistemi
- İç Denetim raporları
- Organizasyon Şeması ve Görev Tanımları
- Çalışan Memnuniyeti Ölçümü,
- Performans ve Ücret Yönetim Sistemi
SEDEX Nedir?
SEDEX İngiltere’ de kurulmuş kar amacı gütmeyen bir organizasyondur. Tedarikçilerin iş kanunu ve çeşitli müşteri standartlarına göre gerçekleştirilen etik uygulama sonuçlarının saklandığı ve ilgili müşterilerle paylaşıldığı web tabanlı uluslararası bilgi/ veri depolama ve paylaşım sitesidir.
SEDEX MEMBERS ETHICAL TRADE ASSOCİATION (SMETA) Denetimleri üretim yerlerindeki çalışma koşullarının, Yerel ülke kanunlarına, İlgili Tüzük ve Yönetmeliklere ve ETI standardına göre değerlendirilmesidir.
Sedex denetimi aşağıdaki konulara odaklanmaktadır:
- Zorla Çalıştırılmanın Önlenmesi
- Sendikalaşma/Toplu Sözleşme özgürlüğünün Kısıtlanmaması
- Çalışma Koşullarım İş Sağlığı ve Güvenliğine uygun olması
- Çocuk İşçiliğin Önlenmesi & Genç İşçilik
- Hamile Kadın Çalıştırma Koşulları
- Ayrımcılığın Önlenmesi
- Çalışma Saatleri
- Ödemeler ve Diğer haklar-Özlük Dosyaları
- Düzenli İstihdam ve Turnover (İşgücü Devir Oranı) vb İK Metrikleri.
- Disiplin Uygulamaları & Taciz ve Kötü Muamele Uygulamalarının Önlenmesi
- Çalışan ve Müşteri Memnuniyet Ölçümleri ve Raporlama
- Çalışan sayısına bağlı olarak destek ekiplerin kurulması (Koruma ve krutarma, İlkyardım, Söndürme vb.)
SA8000 Sosyal Sorumluluk Standardı Nedir?
Business Social Compliance Initiative (BSCI) , gözetim ve denetim sistemi vasıtasıyla dünya genelindeki üretim yerlerindeki sosyal standartlara yönelik kalıcı iyileştirme sağlanmasını amaçlamakta ve SA 8000 standardını temel almaktadır ve SAI (Social Accountability International) tarafından tanınmaktadır.
Bu standarttaki asıl amaç üretici firmanın birden fazla denetim külfetinden kurtararak Avrupa kriterleri çatısı altında tek bir denetimden geçerek kabul görmesini amaçlamaktadır.
SA8000 standardı daha az süreç tabanlı, daha fazla kuralcı ve sonuç odaklıdır.SA8000 üretim sektörü ile daha fazla ilgilidir ve denetimleri ISO 9000 ve ISO 14000’de olduğu gibi sadece süreç yerinde değil, aynı zamanda iş görenler, pay sahipleri ve ilgili diğer taraflar ile görüşmeleri ve çalışma ortamı dışında gerekli olan yerlerin ziyaretlerini de kapsar.
📚 Kaynakça:
Ayşem Ece YALÇIINKAYA, Tedarik zinciri yönetiminde etik ticaret platformlarının ve global optimizasyon sürecinin sürdürülebilirlik açısından etkileri (İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023)
https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorgu Tez no: 779331
🖋 Dr. Ayşem Ece Yalçınkaya – Veri Analizi ve Yönetim Sistemleri Eğitmeni, Denetçi ve Süreç Mimarı
KalitEce's Blog 
4 Comments